På feil kurs? Eigenferd 14-21.mars 2014

Det var tid for eigenferd. Ein eigen planlagt tur på våre eigne premissar og val. Dette var noko eg hadde sett fram til ganske lenge. Eg ynskja å gå ein lenger vinterfriluftstur der ein fekk prøvd seg litt. Eg snakka litt med andre i klassen og forslaget mitt om Rondane vart valt. Me var opprinneleg fire gutar som skulle på tur, men den eine deltakaren vart skada før turen og kunne ikkje vera med. Me skulle gå Rondane på langs frå Hjerkinn til Ringebu. Turen var basert på ut.no sitt «Rondane på langs» forslag. Me køyrde fredag den 14. mars til Ringebu der me satt  i frå oss bilen og tok toget til Hjerkinn. Me skulle gå vere på tur frå fredag til fredag og alle gjekk med pulker. Etappane kvar dag låg på ein rundt 15-20 km. Me kom til Ringebu på fredag og da hadde me lagt bak oss om lag 132 km. Tema for dette blogginnlegget vil vere orientering da meste parten av tiden vår bestod akkurat å orientere oss i terrenget.

Ei av dei flotte utsiktene vår på turen (Foto: Morten André Tryti)

Orientering når ein er på tur er viktig. Det er viktig å ha kartkontakt og kunne lese kartet (Horgen, 2010). På vinteren, gjer snøen det slik at alt ser likt ut og ein vil ikkje kunne sjå terrengformasjonane. Når eg orienterte blei ein kombinasjon med kompasskurs og lendeorientering brukt. Det fungerte bra for meg. I nokre områder av turen var det lite haldepunkta å gå etter, slik at det var vanskeleg å gå rett mot området me skulle (Horgen, 2010). På turen byta me å orientere for å trene på dette. Me orienterte ein halv dag og ein helg dag kvar som me rullerte på. Ein teknikk me brukte når det var «white-out» for å få effektivitet i gåinga vår var at alle var med på orienteringa. Eg gjekk på kompasskurs og brøyta veg. Nummer tre gjekk med kompasset framme og brukte nummer to for å sjå om eg gjekk rett og korrigerte meg (Horgen, 2010). Dei ropte «bra kurs, litt høgre/venstre osv». Dette fungerte bra og me brukte denne teknikken ved eit par annledningar der me ikkje hadde noko festepunktar (Horgen, 2010). Etter kvart som ein kom inn i rutinarne, tok me ut kursen i teltet når ein var varme og gode.

"White-out" orientering nest siste dagen (Foto: Morten André Tryti )

Før me sette i gang og gå, gjekk me i gjennom kva den enkelte hadde tenkt om etappen og me tok alle ut kompasskursar for å kontrollere at ein hadde gjort det riktig. På denne måten unngjekk me at nokon hadde vert unøyaktig og gjort den klassiske feilen ved å snu kompasset og tatt ut 180 grader feil kurs (Horgen, 2010). Når me orienterte brukte me ledelinjer og fanglinjer. Ledelinjer er for eksempel ein gjenkjennbar terrengformasjon som me kan følje for å halde kursen vår (Horgen, 2010). Fanglinjer er eit oppfang som forteljer oss om kor me har kome. Fanglinjer kan for eksempel vere ein markert stigning eller ein veg.

12 km langt festepunkt opp mot Gråhøgdbu frå Eldåbu

Ei hending på turen var når me skulle ned til Haverdalsmunnen (2 etappen, Grimsdalshytta-Dørålseter). I Haverdalsmunnen var det store morenerygger. Dei store moreneryggane var ikkje merka av på kartet og gjorde nedstiginga for å kome seg over elva vanskeleg med pulk. Me kalla dei 19,5 meterarar. Dette gjorde at me fekk ein openbaring med kart i mot terreng, over kva som gjenspeilast på kartet. Dette var ein god erfaring.

Morenerygger ved Haverdalsmunnen. Ser ikkje bratt ut, men farleg nok
(Foto: Morten André Tryti)

Eigenferden vår var kjempe bra. Me fekk trent bra på temane som ein er innom på ein lenger vinterfriluftstur. Ein morsom oppleving var når me gå frå stikka løype og over ei tilsynelatande flatt myr område. Når me gjekk over den var det fullstendig «white-out» og ingen kontraster eller festepunkter og gå etter. Når me byrja og å gå gjekk den fremste rett inni ein skavel, om lag ein 2,5-3 meter høg skavel som var rett foran oss. Ingen av oss såg at den var der. Me måtte gå nokre titals meter til sida for å forsere og kome oss over den. Den overraska oss og gjorde at me var litt skjerpa. Det gjorde at den fremste mannen gjekk då med skistavane sine litt foran seg viss me skulle plutseleg gjekk utfor ein sånn skavel.

Den eine dagen eg skulle orientere så var eg på feil kurs. Til slutt stoppa dei meg for å høyre kva eg tenkte. Me kom fram til at eg hadde feil kurs. Eg hadde gps’en og eit kamera i brystlommene på jakka og mest sannsynleg var dei som utgjorde feilen. Eg er eigentleg på passeleg med forstyrrelsar og kompass, men kanskje akkurat denne gangen var eg ikkje det. Den hendinga gjorde og har gjort meg meir oppmerksamd på ulike orienterings forstyrringar.

Orientering er noko som krev trening, spesielt på vinteren. Får å få den treninga må ein kome seg ut på tur. Så da gjenstår det bare ein ting å gjere det er å kome seg ut. Lykke til!

Me planla turen vår etter Ut.no sin  «Langtur på ski fra Hjerkinn til Lillehammer», men me gjekk bare til dag 5 og frå Gråhøgda til Fålåmyra (nord for Ringebu).

Ta kontakt viss ein ynskjer tips angåande vår tur. Morten: mortentr12@gmail.com

Kjelder

Horgen, A. (2010). Friluftslivveiledning Vinterstid. Kristiansand: Høyskoleforlaget AS.

Kameratredning – kameraten din kan redde deg! Topptur i Vigdalen 11-12.februar 2014

Det var endeleg duket for topptur base for B2 friluftsliv gruppa. Gruppa skulle gå inn til Vigdalen onsdagen den 11.februar og overnatte til torsdag. Gruppa skulle gå på topptur til Buskrednosi den eine dagen og gjennomføre kameratredning i snøskred andre dagen,  men dette var væravhengig. I dette blogginnlegget skal eg ta for meg kameratredning i snøskred da eg syns det er veldig essensielt og viktig.

Snøskred går også i flott solvær. Tatt innerst i Vigdalen mot Kattøyro (Foto: Morten André Tryti)

Onsdagen vart gruppa delt i to og me fekk prøvd oss på ulike scenario. I snøskred er det kaotisk da det er vanskeleg å få og halde oversikt. Me var ei stor gruppe og det var ei utfordring å få organisert oss. Eg prøvde å ta litt styring på slutten da eg har ledererfaring frå Forsvaret, men ein vert fort engasjert og då kan ein miste oversikta. I tillegg så var me ei stor gruppe (om lag 10 stk) med ulike erfaringar med snøskred. Det gjorde at enkelte visste kva som måtte gjerast, mens andre stod og venta på å få noko å gjera. Eg syns det viktigaste ved ein snøskredulykke er at nokon tar styring. Det er viktig for å få organisert seg sjølv og iverksatt handlingar.

Blikk, ledelsen og organisering: 
1. Det første ein gjer før ein setter i gang, er å følgje den eller dei skredtatte med blikket. Legg merke til medrivingspunktet og forsvinningspunktet. Det gir eit utgangspunkt for kor ein skal byrja å søke og definere ein primærsøketeig (Horgen, 2010).

Medrivingspkt., forsvinningspkt. og søkeområde
(breogfjell.no)

2.   Så må ein i gruppa ta ledelsen  for å få organisere gruppa. Ein kan be gruppa klargjere spade, søkestang og at alle tar over sendar/mottakaren sin til «motta/search».
3.    Samtidig kan den som har tatt leiinga tenke over kor gruppa kan trygt samlast, kor dei skal sette i frå seg utstyr, kva og korleis dei skal gjennomføre kameratredninga (Horgen, 2010). 
4.   Ein må vurdere eigensikkerheit om det er sikkert å gå inn i området og om det er fare for etterskred (Horgen, 2010). For å ha lettare oversikt kan ledaren stå nedanfor skredet. Når gjengen er ferdig med klargjeringa, kan ein få i oppgåve å ta med seg skistavane for å markere eventuelt forsvinningspunkt ved å sette dei i eit kryss (Horgen, 2010). Vedkommande som er ved forsvinningspunktet gjennomfører eit søk i området med søkestanga. 
5.  Varsle. Ein anna person kan få i oppgåve å sjekke mobildekning og varsle at nokon er tatt i eit snøskred. Vedkommande som varsler skal oppgje namnet sitt, kva som har skjedd, kor dette har skjedd med kartblad, stadsnamn og rutetilvisning.

Overflatesøk:

  1. Dei resterande tilgjengelege personane gjennomfører eit overflatesøk nedanfor forsvinningspunktet, både opp- og nedover for å sjå på området frå ulike vinklar (Horgen, 2010).

  2. Ein søker i det området ein har definert som primærsøketeig. Det vil vere der kor det er mest sannsynleg kor offeret ligger som for eksempel rundt steiner og trær som fungerer som bakevjer. Finn ein ikkje den savna i overflatesøket, går ein over primæresøketeigen med søkelinje med søkestang (Horgen, 2010).

Overflatesøk ved ein stein og skigjenstander i eit snøskred scenarioet (Foto: Morten André Tryti)

Søkelinjer med søkestang:

1.       Ledaren for søkelinja stiller seg på ei av sidene. Avstanden mellom personane i søkelinja skal vere fingertupp til fingertupp som gjer at ein dannar eit 75 cm rutenett når ein stikker eit trepunktsøk (Horgen, 2010).

2.       Med eit trepunktsøk stikker ein rett ned på underlaget med strake armer til høgre-, rett foran- og venstre for seg sjølv. Ein stikker søkestanga 2 meter ned fordi dei fleste snøskredtatte ofra ligger på rundt 1,5 meter og vil ta for lang tid å stikke lenger ned.

3.       Har ein gjennomført trepunktsøk, tar ein søkestangtuppen 70 cm (om lag midt på låret på folk flest) foran seg og legger den den på skuldra (Horgen, 2010). Det gjer at søkelinjeledaren ser at alle er ferdig, roper «søk». Då tar alle eit steg fram til søkestangtuppen og gjennomfører eit nytt trepunkt søk på den staden. Har ein fått funn, melder ein i frå til ledaren og ein kan starte med framgravinga.

Søkelinje med søkelinje ledaren nærmast biletet (Foto: Morten André Tryti)

Framgraving:

1. Har ein lokalisert offeret, bør ein unngå å tråkke rett oppå offeret. Sjå på søkestanga kor langt ned ein må grave (Horgen, 2010). Er det over ein halv meter ned til offeret starter ein lenger nede for å grave ei sjakt inn til personen. 

2. Start med spaden for å få vekk snømassane. Etter kvart som ein nærmar seg kan ein bruke hendene for å frigje hovudet og brystkassa for å få frie luftveier. Dette er viktig fordi det er ein kvelningsfare ved snøskred (Horgen, 2010). 

3.  Sjekk puls og pust og start umiddelbart HlR viss det er behov. Grav forsiktig fram resten av kroppen og ikkje flytt offeret før ein veit skadeomfanget (Horgen, 2010). Offeret kan ha fått mekaniske skader når vedkommande vart tatt av snøskredet. 

4. Flytte den skadde i ein varmepakke som for eksempel består av liggeunderlag og sovepose inni ein jervenduk. Forebygg vidare nedkjøling sidan snøen isolerer pasienten mot dei ytre elementane når ein graver vedkommande ut. Pasienten transporterast ut av skredet i varmepakken.

Framgraving av pasient (Foto: lokal.rodekors.no)

I dei scenarioene var det tidtaking slik at ein kunne sjå kor lang tid ein brukte og om eventuelt ofra ville overleve. Dei første 15 minuttene er kritiske da sjansen for overlevelse synker dramastisk frå 90% (Horgen, 2010). I det eine scenarioet var det tre offer. Gruppa mi fant og fekk grav ut dei to med skredsøker etter om lag 4-6 minutt. Dette var fordi dei var djupt begravd godt over 1,5 meter. Det siste offeret fant me ikkje før me hadde gått søkelinje i fleire områder og etter om lag 20-25 minutter. Moralen er altso å alltid ha skredsøker med seg når ein ferdast i skredfarleg terreng. Huskeregelen ASSS er fin som står for Alltid Spade, Søker, Søkestang (Brattlien, 2012).

Når ein er på tur med andre er det viktig at dei har den grunnleggande kunnskapen som skal til for å redde deg viss ein skulle bli tatt av snøskred. Ta ledelsen, varsle og alltid spade, søker og søkestang er viktige nøkkelord.  

Kjelder

Brattlien, K. (2012). Den lille snø skred boka. Oslo: Fri Flyt As.

Horgen, A. (2010). Friluftslivveiledning Vinterstid. Kristiansand: Høgskuleforlaget.

Kullos, skjult fare! Vinterfriluftstur Hemsedal 27.januar til 31.februar 2014.

Det var godt vintervær ute og me skulle på ein real vintertur til Hemsedal. Veka før turen hadde me ein testtur til Haukåsen der målet var å teste personleg- og fellesutstyr. Me skulle få erfaringer og kunnskap om leirlivet på vinterstid med tanke på teltoppsett, bygging av levegger og latrine. I  tillegg var me innom bruk av kokeapparat i telt, vinterorientering (sjå tidlegare innlegg om krysspeilling) og tilpassing av skiutstyr. Det var sterk kuling i fjella på mandagen når me skulle byrja å gå. Det var meget dårleg vær og framdrifta gjekk treigt. Det gjorde at me var ein dag bak skjema. I tillegg fekk me diverse sjukdommer og utstyrssvikt som hindra oss i å gå den opprinnelege planen. Tilslutt vart det "kasta inn handkleet" og me drog tilbake til Sogndal på tordagen. I dette blogginnlegget ynskjer eg å sette fokus på bruk av kokeapparat i telt.

Matlaging på tur. To primuser med kjeler samtidig lager aukar mengden kullosdanning i teltet (Foto: Morten  A. Tryti).

På denne turen var eg veldig klar og bevisst på at kullos kunne forekome ved bruk av kokeapparat i telt. Kullos kan oppstå ved matlaging og at kokeapparatet ikkje brenner reint altså har ein blå flamme. Når me lagde mat hadde me begge teltluftingane open for å få nok lufting. For å ikkje få så mykje kondens i innerteltet var det lukket igjen.

Mi erfaring frå Forsvaret er at ein ofte brukte to primusar (Optimus 111) samtidig for å få varme i teltet. Det varierte kor godt folk kunne bruke brennarane noko som kunne resultere i at dei ikkje brant reint (blå flamme). Dette kunne ein sjå på den enkelte då sot samla seg under nasen og rundt munnen.

Eit tips som me brukte på turen for å unngå kondens i telt var å bruke lokk på kjele ved matlaging. Saman med god lufting slapp me unna «regn»-drypp inni teltet. For at snøsmelting skal gå fortare og ein skal lage mindre avgasser kan ein ha igjen litt av det varme vatnet i kjelen når ein skal smelte meir snø (Horgen, 2010). Då vil ein ha jamnare temperatur i kjelen og spare litt av drivstoffet.

Det er viktig med god ventilasjon når ein bruker kokeapparat i telt fordi dei dannar karbonmonoksid (CO), også kalla kullos. Eit nedsnødd telt eller for tett telt med ingen lufting vil gjere at lufta inni teltet ikkje vert skifta og det vert for høge CO verdiar (Horgen, 2010). Kullos er ein giftig gass utan farge og lukt. Den dannast når ein brenner karbonholdig material og det er ufullstendig lufttilførsel (Horgen, 2010). I vårt tilfelle vil det vere rensa bensin på kokeapparatet vårt. Hemoglobinet som fraktar oksygen i kroppen vår tar om lag 200 gangar lettare opp CO enn oksygen (Valle, 2012). Symptomane på kullosforgiftning vil vere hovudpine og kvalme og ein føler seg uvel. Behandlinga for symptomane er å få pasienten ut i frisk luft (Valle, 2012). Kosefyrer ein utan kjele avgir primusen normale mengdar kullos, men når ein brukar kjele aukar CO nivået fordi det er ufullstendig brenning (Valle, 2012).

Foto: Primus Etapower med varmevekslar (ferrehogar.es).

Eg har opplevd i Forsvaret å vakna midt på natta fordi fyringsvakta måtte gjennomføre full gjennomlufting av teltet fordi det var for mykje kullos inni teltet. Når eg tenkjer tilbake på den episoden så hadde eg nok kanskje litt av syntomane som hodepine og kvalme. Eg reiste meg opp den gangen for å hjelpe vedkommande med primusane og for å trekke frisk luft. Alle soldater og befal fekk innføring i kullos problematikken når eg jobbet i Forsvaret og ein visste kva og korleis ein skulle handtere ein slik situasjon.

Så lenge ein er klar over og tar forhandregler at kokeapparatet dannar kullos og store mengder kullos når ein brukar kjele går det bra. Leser ein artikkelen vil ein sjå når ein brukar Primus Erapower kjele med varmevekslar aukar kullos mengden.  

Interessant lesestoff her (Friluftsliv magasinets artikkel om kullos).

Kjelder

Horgen, A. (2010). Friluftslivveiledning Vinterstid. Kristiansand: Høyskoleforlaget AS.

Valle, R. (2012). Kullos - usynlig, luktfri og dødelig. Henta 02 18, 2014 frå Friluftsliv.no: www.friluftsliv.no/images/pdf/kullos.pdf

«Don’t break a leg». Vintertur med førstehjelp, 22-23.januar 2014.

Det nærma seg vintertur på Hemsedal. For å forberede oss til den turen, skulle me på ein overnatting til Haukåsen der me skulle få teste ut personleg utstyr og fellesutstyr. Me skulle få erfaring og kunnskap om leirlivet på vinteren med tanke på teltoppsett, levegg og latrine. Me skulle bruke kokeapparat i telt, vinterorientering og tilpassa skiutstyret vårt. Etter at me hadde pakka leir skulle me dra nedover mot Haukåsen og ha førstehjelpsscenarioer undervegs. I dette innlegget vil eg gå meir inn på førstehjelp ved brudd i leggbeinet.

I eit av scenariene som me fekk var det eit beinbrudd i leggen hos ein person. Me var mange folk tilstades for å hjelpe til med situasjonen. Eg har tidlegare erfaring frå Forsvaret der me trente på ulike situasjonar med beinbrot. Den treninga kom godt med under dette scenariet. Eg hugsa igjen ein god del av krava til blant anna spjelking. Med tanke på me eiga erfaringa, tenkte eg å la andre i gruppa slippe til slik at dei kunne få prøvd førstehjelpe på brot. Det var lite erfaring med  brotskader i gruppa noko som gjorde at eg måtte engasjere ein del for at det skulle iverksettast behandling.

Ein kan skilje mellom opne brot og lukka brot. I opne brot vil det vere ein sårkanal frå knokkelen og ut i huda. I lukka brot er huda ved brotskaden intakt (Forsvarets Sanitet, 2004). Eit brot kan delast inn i forskjellige typar: Det kan vere tverr-, skrå eller spiral-brot. Ein kan få knusning- eller kompresjonsbrot og avrivningsbrot (Forsvarets Sanitet, 2004). Det er over 200 knokler i kroppen, og eg vil fokusere på førstehjelp ved brot i legg, ankel og fot (Forsvarets Sanitet, 2004).

Lukka og opent brot i leggbeinet
(Foto: Førstehjelpsråd, Norsk, 2009)

Førstehjelp ved brot i leggbeinet:

1.      Mistenker ein brotskade, skal ein sjå etter feilstilling på knokkelen eller leddet.  

2.      Pasienten vil ha store smerter ved brot i leggbeinet og skinnleggen (Førstehjelpsråd, Norsk, 2009).

3.      Er det eit opent brot, må ein dekke det til med sterilt kompress for å unngå infeksjonar.

3a. Ein legger eit sterilt kompress oppå såret.

3b. Vidare må ein hindre at det kjem press på beinpipa viss den stikker ut av huden. Det gjer ein ved å bygge opp på kvar av sidene til beinpipa med for eksempel samanrulla kompress eller trekanttørkler (Forsvarets Sanitet, 2004).

3c. For å halde det saman fester ein det med ein bandasje.  Viktig å sjekke kapillærfyllinga (pulsen) nedanfor brotstaden for at ein ikkje har stramma bandasjen for hardt (Forsvarets Sanitet, 2004).

3d. Deretter hevar ein skadeområdet høgt for å redusere blødning og hevelse.

4.      Legg på ein komprimerande forbindelse som består av støttebandasje for å redusere blødninga i brotområdet og hevelsen (Førstehjelpsråd, Norsk, 2009).

5.      Har ein tilgang på ispose kan ein kjøle området. «Nedkjølingen virker smertelindrende og gjør det mindre smertefullt for pasienten å bevege seg» (Førstehjelpsråd, Norsk, 2009, s. 140).

6.      Når bandasjen er på, må ein støtte skadeområdet og hald foten i ro. Ein kan også heve foten for at det redusere blødning og hevelse.

7.      Varsle. Ring 113 for å varsle om kva som har skjedd.

Førstehjelp ved brotskader
(Foto: Forsvarets Sanitet, 2004) 

Spjelking:

Ved brotskader er det viktig å halde området mest mogleg i ro for å unngå meir komplikasjonar (Forsvarets Sanitet, 2004). For å få til det kan ein spjelke området. Skal ein bruke ein spjelk er det nokre krav.  Ein spjelk skal:

Ulike krav til ein spjelk
(Foto: Forsvarets Sanitet, 2004)

1.      Ein spjelk skal vere lang nok fordi ein skal halde området over- og under brotstaden i ro.

2.      Den bør vere polstra for å ikkje påføre trykk og irritere huden (Forsvarets Sanitet, 2004).

3.      Den skal ikkje vere for stram over brotstaden eller vere for slapp.

4.      Konstruksjonen må vere fast, men ein må sjekke at ein ikkje stopper blodsirkulasjonen.

5.      Den skal ikkje lede kulde.

6.      Den skal vere stiv nok slik at den har noko hensikt.

7.      Skal ikkje vere for tung for pasienten.

Eit tips som me fekk av ein av veiledarane våre var å bruke eit oppblåsbart liggeunderlag til spjelking. Den vil halde området stivt, hindre nedkjøling og gi kompress når ein blåser den opp.

Eg har ikkje vert i ein situasjon der ein person har brote beinet, heldigvis, men eg har vert med når ein person fekk skuldra ut av ledd. Den skadde vil mest sannsynleg skrike og vere i store smerter. Det vil da vere vanskeleg å halde hovudet kaldt og gjere dei riktige handlingane, men med trening vil det bli betre. Det er derfor viktig å trene på ulike førstehjelpsscenarioer. Da gjenstår det bare å gå ut å trene på behandling av brotskader. 

Kjelder

Forsvarets Sanitet. (2004). Lærebok i Sanitetsfagtjeneste. Oslo: PDC Tangen AS.

Førstehjelpsråd, Norsk. (2009). Førstehjelp. Oslo: Gyldendal.

Herremåltid, også i skogen! Skogstur. 5-8. november 2013.

Da var det duka for skogstur på Kaupanger. Me skulle ut å fyra bål og kosa oss i skogen. Få god kontakt med skogen ro. Dei tre første dagane var veilederstyrt og dei to andre dagene var me på eigenferd. Me skulle få erfare tradisjonelle måtar å lage mat på i naturen, som for eksempel sjusteinsovn og kokegrop. På denne turen hadde også ein «solo-overnatting" som skulle gjere oss meir bevisste på kva ein kan og ikkje. I dette innlegget skal eg gå nærmare inn på kokegrop.

Min erfaring med kokegrop fekk eg oppleva på veiledartur i fjor 2012. Det var ein god oppleving med kjempegodt lammelår. Dei fleste på gruppa hadde smakt lammelår i kokegrop i ein eller anna anledning før. Så denne gangen bestemte me oss for å prøve fisk i form av aure. Fisk bruker om lag halvparten av tiden til eit lammelår. Me hadde fisken vår i kokegropa i 1,5 time, i mot lammelåret til andre i klassen som låg i 3-4 timer.  

Framgangsmåte for å lage kokegrop til matlaging:

1.   Kor stort hull ein grav er avhengig av kva ein skal ha nedi. Grav eit hull om lag 1x1,5 meter og 50-60 cm djupt (Fooladi & Løneøy). Grav sånn at torva vert heil og kan brukast som eit lokk.

Kokegrop hull. Foto: Morten André Tryti.

2.  Dekk så bunnen og sidene med steiner. Størrelse på steinane kan variere, men om lag to knyttenever til saman (Fooladi & Løneøy). Ein vil også trenge mindre steiner som kan ligge inntil og oppå maten.

Stein legg hullet. Foto: Morten André Tryti.

3.  Lag til eit bål som dekker steinane og la det brenne godt 1,5 time. Legg på steinar når bålet er tent som ein kan legge oppå og inntil fisken eller lammelåret (Fooladi & Løneøy).

Brenn bål i hullet i omlag 1,5 time. Foto: Morten André Tryti.

 4. Pakk maten inn i aluminiumsfolie. Minst dobbelt lag med aluminiumsfolie og av den sterke typen (har firkanta mønster). Me kunne ha tatt tre eller fire lag med folie for å kunne halde på fiskekrafta. Den rant litt ut når me løfta den ut, sjå pkt.7.

Aure med purre, sitron, krydder og masse smør.
Foto: Morten André Tryti.

Pakk fisken i to-tre overlappande lag med aluminiumsfolie.
Foto: Morten André Tryti. 

  5. Har bålet brent godt i 1,5 time, kan det slukke sjølv eller ein slukker det. Fjern eventuelle kullrester og legg fisken nedi (Opplysningskontoret for egg og kjøtt, 2012). Legg steiner oppå og inntil aluminiumsfoliet som vil gje varme til fisken. Legg jorda, steinane og torva oppå. Viss det siver røyk ut, er det ikkje tett. Pakk meir steiner og jord der det siver røyk ut (Fooladi & Løneøy).

6.  Koketiden varierer med kva som ligger i gropa. Vår fisk låg i 1,5 time og var meget fin. Fisken bør ligge 1-1,5 time. Lammelår bør ligge 2,5-4 timer avhengig av størrelse (Fooladi & Løneøy).

7.  Når fisken hadde ligge sin stund, tok me torva til siden og grav oss forsiktig fram. «Fisk, kylling og kjøtt må løftast forsiktig ut fordi den lett faller frå kvarandre» (Fooladi & Løneøy, pkt.7). Så ver forsiktig når ein løfter den ut viss det har gått hull på folien. Det gjorde det litt hjå oss og det rant ut fiskekraft.

8. Pakk ut fisken av folien. Maten er ferdig og klar til servering.

9. Når steinane har kjølt seg ned, tar ein alle steinane ut av gropa. Steinane legg ein tilbake der ein fant dei og tetter igjen kokegrophullet. Legg tilbake torva og tett igjen rundt kantane med jord. Gjer ein god jobb med torvlegginga og tettinga, vil det gro igjen om ein stund. Det er det ein kallar sporlaus ferdsel.

Her var vår kokegrop. Kan du sjå den?
Foto: Morten André Tryti. 

Kokegrop er ein flott måte å lage større måltider ute i skogen. Det krever ikkje så mykje utstyr, bare litt før- og etterarbeid. Maten lager seg sjølv i gropa og ein har mulegheiten til å gjere andre aktivitetar men ein venter på maten. Kokegrop er noko eg kjem til å ta med meg vidare i studiet, jobbsamanheng og privat.

Mykje bra informasjon om kokegrop og trivias om kokegrop.

Natursekken.no. Mat i kokegrop

Litt stemningsbilete frå "solo-overnattinga". Foto: Morten André Tryti. 

Kjelder

Fooladi, E., & Løneøy, M. (u.d.). Mat i kokegrop. Hentet 11 14, 2013 fra Natursekken.no: http://www.natursekken.no/c1187998/forsok/vis.html?tid=1234129&within_tid=1188274

Opplysningskontoret for egg og kjøtt. (2012). Matnyttig. Metode. Kokegrop. Hentet 11 14, 2013 fra Matprat.no: http://www.matprat.no/matnyttig/metoder/kokegrop/kokegrop

Gått deg bort? Veiledertur med B3. 6-7. november 2013.

Det var meldt litt regn og sol når me skulle vere med studentane frå B3 friluftsliv sin veiledartur, men det stoppa ikkje motet vårt. Me tok buss til Fjærland for å spare miljøet og bruke det lokale kollektivtilbodet. Me skulle ha gapahukplass på Endrestølen og gå på topptur til Nystølseggi. 

Målet for turen var blant anna å forbetre orientering ferdigheitane våre. I dette innlegget kjem eg til å ta for meg korleis ein krysspeiler.

Har du opplevd å gå deg bort eller ikkje å ha visst kor ein var på kartet? Befann du deg også inni tjukk skog med bare fjelltoppar rundt deg? Fortvil ikkje, då kunne du for eksempel nå følgd desse stega og krysspeile posisjonen din. Krysspeiling er noko ein må trene på. 

Min erfaring er at krysspeiling er eit fint hjelpemiddel. For å kunne krysspeile må ein oppfylle nokre krav. Ein må kunne kjenne att holdepunkter på kartet. I tillegg må ein ha klarvær for å kunne sjå området rundt seg. Har ein ikkje hatt kartkontakt, kan ein bruke krysspeiling for å finne ut kor ein er (Norges Orienteringsforbund, 2006).

Utstyr ein vil trenge er blyant eller penn, kart og kompass. Kompasset kan gjerne vere eit speilkompass som avbilda, men ikkje nødvendig. Eit speilkompass gjer det meir nøyaktig og lettare å orientere seg.. 

Ta ut kompasskurs til holdepunkt med
vanleg kompass. Foto: Morten André Tryti.

 

Ta ut kompasskurs til holdepunkt med 
speilkompass. Foto: Morten André Tryti.

1. Det første ein gjer er å orientere kartet. Da snur ein kartet slik at nord på kartet er nord i verklegheita (Horgen, 2010).

Orientere kartet. Foto: Morten André Tryti.

2. Finn ein stad med utsikt. 

Ein stad med utsikt til to eller tre fjelltopper som ein kjenner att på kartet. Ein kan krysspeile på det ein kjenner att på kartet for eksempel fjelltopper, sti, veg eller andre terrengformasjonar (Den norske turistforeining, 2009). To fjelltopper gir to holdepunkter, men tre fjelltoppar frå tre forskjellige vinklar gir eit meir avgrensa område og ein vil vere inni den oppteikna trekanten (Horgen, 2010).

3. Ta ut kompasskurs til holdepunkt. 

Sikt marsjpila til kompasset ditt mot den eine fjelltoppen og ta ut ein kompasskurs (Haslene, 2011). Vri kompasshuset slik at nordpila i bunnen av kompasshuset ligg under den raude delen av kompassnåla.

 

Ta ut kompasskurs til holdepunkt. Foto: Morten André Tryti.

Video over korleis ta ut kompasskurs til holdepunkt. Video: Morten André Tryti.

4. Overføre kompasskurs til kart.

No skal kompasskursen til fjelltoppen overførast til kartet. Legg kompasset sånn at den eine kompassiden går i gjennom fjelltoppen. Deretter flytter ein kompasset til strekene inni kompasshuset ligger parallelt med lengdegradane nord-sør på kartet (Horgen, 2010). Går kompasset sin eine langside i gjennom fjelltoppen, kan ein streke opp med blyant eller penn. Du vil stå ein stad på denne linja (Horgen, 2010).

Video av kompasskurs overføringa til kartet. Video: Morten André Tryti.

5. Ta ut ny kompasskurs til det andre holdepunktet.

Gjennomfør kompunkt 3 med ny kompasskurs til den andre fjelltoppen.

Ta ut kompasskurs til holdepunkt. Foto: Morten André Tryti.

Video over korleis ta ut kompasskurs til holdepunkt. Video: Morten André Tryti.

6. Gjennomfør punkt 4 og overfør den nye kompasskursen frå den andre fjelltoppen til kartet.

Video av kompasskurs overføringa til kartet. Video: Morten André Tryti.

7.   Du vil vere i nærheita av krysset. Jo fleire punkter ein krysspeilar på, jo meir nøyaktig vil ein få det. Sånn, no kan dere gå ut og prøve det sjølv.

Toppen av Nystølseggi 1505 moh. Utsikt vestover ut Fjærlandsfjorden. Foto: Morten André Tryti.

Min erfaring med krysspeiling er at ein trenger trening på det. Ved å lage dette innlegget har eg sjølv fått trent på det og det har hjulpet meg til å beherske det. Eg valte å lage dette innlegget med video fordi fagbøker beskriver ikkje krysspeiling like bra. Tekst må ein forstå, bilete seier meir enn tusen ord og video viser korleis ein gjer det.

Kjelder

Den norske turistforeining. (2009, 7 3). Ut.no. Henta 11 14, 2013 frå Den norske turistforeining: http://ut.no/artikkel/1.6678981

Haslene, S. (2011). Breboka. Håndbok i brevandring. Oslo: DNT fjellsport.

Horgen, A. (2010). Friluftslivveiledning Vinterstid. Kristiansand: Høgskuleforlaget.

Norges Orienteringsforbund. (2006). Trygg i Naturen med kart og kompass - Opplæring i kart og kompass. Norges Orienteringsforbund.